Çocuklarda Otizm Belirtileri: Otizm Nasıl Anlaşılır?

“Çocuğum göz teması kurmuyor, otizm olabilir mi?”“2 yaşına geldi ama hâlâ konuşmuyor.”“Adını söylediğimde bazen dönüp bakmıyor.”“Oyuncaklarla oynamak yerine sürekli tekerleklerini çeviriyor.”“Konuşuyordu ama bazı kelimeleri artık kullanmıyor.”

Çocuğun gelişiminde bu tür farklılıkları fark etmek ailelerde doğal olarak endişe yaratabilir.

Ancak tek bir belirtiye bakılarak otizm tanısı konulamaz.

Otizm spektrum bozukluğu; özellikle sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde farklılıklar ile sınırlı veya tekrarlayıcı davranış, ilgi ve aktivitelerin birlikte değerlendirildiği nörogelişimsel bir durumdur.

Belirtilerin türü ve şiddeti her çocukta aynı değildir. Bazı çocuklarda gelişimsel farklılıklar erken yaşlarda belirginleşirken bazı çocuklarda sosyal beklentiler arttıkça daha görünür hale gelebilir.

Bu nedenle önemli olan çocuğun tek bir davranışı değil, genel gelişim örüntüsüdür.

Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Otizm spektrum bozukluğu, beynin gelişimiyle ilişkili nörogelişimsel bir durumdur.

“Spektrum” kelimesi önemlidir çünkü otizmi olan iki çocuk birbirinden oldukça farklı olabilir.

Bir çocuk;

Akıcı konuşabilir ancak karşılıklı sohbet etmekte zorlanabilir.

Başka bir çocuk;

Konuşmayı daha geç geliştirebilir veya sözel iletişimi sınırlı olabilir.

Bazı çocuklar günlük yaşamlarında az desteğe ihtiyaç duyarken bazı çocukların daha yoğun desteğe ihtiyacı olabilir.

Dolayısıyla otizm tek bir görünümü olan bir hastalık tablosu değildir.

Otizmin Temel Belirtileri Nelerdir?

Güncel tanısal yaklaşımda belirtiler iki temel alanda değerlendirilir:

1. Sosyal İletişim ve Sosyal Etkileşim

Çocuk;

• Göz temasını sınırlı kullanabilir
• İsmi söylendiğinde tutarlı şekilde yanıt vermeyebilir
• İlgi duyduğu bir şeyi başkasıyla paylaşmakta zorlanabilir
• İşaret etme gibi jestleri daha az kullanabilir
• Karşılıklı oyun veya etkileşime daha az ilgi gösterebilir
• Başka çocuklarla ilişki kurmakta zorlanabilir
• Yüz ifadelerini, beden dilini veya sosyal ipuçlarını anlamakta güçlük yaşayabilir

Karşılıklı sohbeti başlatmak veya sürdürmekte zorlanabilir.

2. Tekrarlayıcı Davranışlar ve Sınırlı İlgi Alanları

Çocukta;

• El çırpma
• Sallanma
• Dönme
• Nesneleri sıralama
• Aynı hareketi tekrar tekrar yapma
• Kelime veya cümleleri tekrarlama
• Değişikliklere karşı belirgin tepki
• Aynı rutinlerin sürdürülmesini isteme
• Belirli konulara veya nesnelere yoğun ilgi
• Oyuncağın bütünü yerine belirli bir parçasıyla uzun süre ilgilenme

gibi özellikler görülebilir.

Bebeklerde Otizm Belirtileri Olabilir mi?

Bazı gelişimsel farklılıklar yaşamın ilk yıllarında fark edilebilir.

Özellikle;

• Sosyal gülümsemenin sınırlı olması
• İnsan yüzlerine veya sosyal etkileşime beklenenden daha az ilgi
• İsme yanıtın sınırlı olması
• İşaret etme ve gösterme davranışlarının gelişmemesi
• Ebeveynle ortak dikkat kurmakta zorlanma
• Jest ve mimik kullanımının sınırlı olması

değerlendirilmesi gereken gelişimsel işaretlerden olabilir.

Ancak küçük bir bebeğin tek bir davranışına bakılarak otizm tanısı konulmaz.

Çocuğun gelişimi zaman içerisinde izlenmelidir.

Otizm Kaç Yaşında Belli Olur?

Otizm belirtileri erken çocukluk döneminde ortaya çıkabilir.

CDC, bazı çocuklarda otizm belirtilerinin 18 aylıkken veya daha erken dönemde fark edilebildiğini, deneyimli bir ekip tarafından 2 yaş civarında konulan tanının oldukça güvenilir olabileceğini belirtiyor.

Ancak bu, otizmin yalnızca 2 yaşından önce tanınabileceği anlamına gelmez.

Daha hafif belirtileri bulunan bazı çocuklarda farklılıklar okul öncesi veya okul çağında sosyal beklentiler arttığında daha görünür hale gelebilir.

1 Yaşındaki Çocukta Hangi Belirtiler Dikkat Çekebilir?

Tek bir gelişim basamağının gecikmesi otizm anlamına gelmez.

Ancak yaklaşık 1 yaş civarında;

• İsme yanıtın belirgin şekilde sınırlı olması
• İnsanlarla karşılıklı etkileşimin az olması
• Jest kullanımının gelişmemesi
• İşaret etmenin olmaması
• İlgi duyduğu bir şeyi ebeveynine göstermemesi

gibi özellikler varsa gelişimsel değerlendirme yapılabilir.

AAP’nin erken uyarı işaretleri arasında 12 ay civarında isme yanıt vermeme ve sosyal iletişim/jestlerdeki belirgin farklılıklar yer almaktadır.

2 Yaşındaki Çocukta Otizm Nasıl Anlaşılır?

İki yaş civarında sosyal iletişim becerileri daha görünür hale gelir.

Bu dönemde;

• Konuşmanın belirgin gecikmesi
• İsme yanıtın zayıf olması
• Ortak dikkat kurmama
• İstediği şeyi yalnızca yetişkinin elini kullanarak göstermeye çalışma
• İşaret ederek ilgisini paylaşmama
• Taklit becerilerinin sınırlı olması
• Sembolik veya hayali oyunun gelişmemesi
• Tekrarlayıcı hareketler
• Değişikliklere karşı aşırı tepki

gibi bulgular değerlendirmeyi gerektirebilir.

Göz Teması Kurmayan Her Çocuk Otizmli midir?

Hayır.

Göz temasının az olması tek başına otizm tanısı koydurmaz.

Çocuğun;

• Mizacı
• Kaygısı
• Dikkati
• Dil gelişimi
• İşitmesi
• Genel gelişim özellikleri

göz temasını etkileyebilir.

Otizm değerlendirmesinde yalnızca “gözüme bakıyor mu?” sorusuna değil, çocuğun göz temasını sosyal iletişim amacıyla nasıl kullandığına bakılır.

Örneğin çocuk;

Bir şey istediğinde size bakıyor mu?

Bir şeye şaşırdığında sizin yüzünüze dönüyor mu?

İlginizi çekmek için size bakıp sonra nesneye bakıyor mu?

gibi sosyal iletişim özellikleri de önemlidir.

İsmini Söylediğimde Bakmıyor: Otizm Belirtisi mi?

İsme yanıtın sınırlı olması otizm açısından dikkat edilen erken işaretlerden biridir ancak tek başına tanı koydurmaz.

Öncelikle;

• İşitme
• Dikkat
• Genel gelişim

gibi farklı durumlar da değerlendirilmelidir.

Çocuk özellikle 1 yaşından sonra ismine sürekli olarak yanıt vermiyorsa bunu çocuk doktoruyla paylaşmak yararlı olur.

Konuşma Gecikmesi Otizm Belirtisi midir?

Olabilir, ancak konuşması geciken her çocukta otizm yoktur.

Konuşma gecikmesinin;

• İşitme kaybı
• Gelişimsel dil gecikmesi
• Genel gelişimsel gecikme
• Otizm spektrum bozukluğu

dahil farklı nedenleri olabilir.

Otizmde yalnızca çocuğun kaç kelime söylediği değil, iletişim kurma biçimi de önemlidir.

Örneğin çocuk konuşamıyor olsa bile;

İşaret ediyor mu?

İstediğini size göstermeye çalışıyor mu?

Sizi oyununa dahil ediyor mu?

Jest ve mimik kullanıyor mu?

Sizinle ortak ilgi kuruyor mu?

soruları değerlendirmede önemlidir.

Konuşması Geciken Çocuk Ne Zaman Değerlendirilmeli?

Dil gelişiminde belirgin gecikme varsa “erkek çocuk geç konuşur” veya “3 yaşına gelsin, açılır” diyerek uzun süre beklemek doğru değildir.

Özellikle çocuğun konuşma gecikmesine;

• İsme yanıt vermeme
• İşaret etmeme
• Sosyal iletişimde belirgin farklılık
• Göz temasını sosyal amaçla az kullanma
• Tekrarlayıcı davranışlar

eşlik ediyorsa daha kapsamlı gelişimsel değerlendirme gerekir.

İşitme değerlendirmesi de konuşma gecikmesinin araştırılmasının önemli parçalarından biridir.

Ekolali Nedir?

Ekolali, çocuğun duyduğu kelime veya cümleleri tekrar etmesidir.

Örneğin çocuğa;

“Su ister misin?”

diye sorulduğunda cevap vermek yerine;

“Su ister misin?”

diye tekrar edebilir.

Ekolali otizmli bazı çocuklarda görülebilir.

Ancak küçük çocukların dil gelişiminin bazı dönemlerinde duydukları ifadeleri tekrar etmeleri de görülebilir.

Bu nedenle ekolali de çocuğun genel iletişim gelişimi içerisinde değerlendirilmelidir.

Ortak Dikkat Nedir ve Otizmde Neden Önemlidir?

Ortak dikkat, iki kişinin aynı nesne veya olaya birlikte dikkat vermesidir.

Örneğin çocuk gökyüzündeki uçağı görür, önce uçağa bakar, sonra size dönüp bakar ve parmağıyla uçağı gösterir.

Burada çocuğun amacı yalnızca uçağı istemek değil, “Bak, bunu ben de gördüm; sen de gör” diyerek deneyimi paylaşmaktır.

Ortak dikkatin gelişimi sosyal iletişim açısından önemli bir basamaktır.

Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda;

• İlgi göstermek için işaret etme
• Bir nesneyi ebeveyne gösterme
• Ebeveynin işaret ettiği yere bakma

gibi ortak dikkat becerileri sınırlı olabilir.

Çocuğun Parmağıyla İşaret Etmemesi Önemli mi?

İşaret etme yalnızca “bir şey isteme” davranışı değildir.

Çocuklar çoğu zaman ilgilerini paylaşmak için de işaret eder.

Örneğin bir kediyi görüp anne veya babasına göstermek için işaret etmesi sosyal iletişim açısından önemlidir.

AAP erken uyarı işaretleri arasında 14 ay civarında ilgisini paylaşmak için nesneleri işaret etmemenin değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Otizmli Çocuklar Hiç Oyun Oynamaz mı?

Hayır.

Otizmli çocuklar oyun oynayabilir; ancak oyunun biçimi yaşıtlarından farklı olabilir.

Örneğin çocuk;

• Arabayı sürmek yerine sürekli tekerleğini çevirebilir
• Oyuncakları belirli sıraya dizebilir
• Aynı oyunu tekrar tekrar oynayabilir

Hayali veya sembolik oyunlarda daha az çeşitlilik gösterebilir.

El Çırpma Otizm Belirtisi midir?

El çırpma, sallanma, dönme gibi tekrarlayıcı hareketler otizm spektrumundaki bazı çocuklarda görülebilir.

Ancak küçük çocuklarda heyecanlandığında el çırpma gibi davranışlar tek başına otizm anlamına gelmez.

Önemli olan;

• Davranışın sıklığı
• Yoğunluğu
• Hangi durumlarda ortaya çıktığı

Diğer gelişimsel belirtilerle birlikte bulunup bulunmadığıdır.

Oyuncakları Sıraya Dizmek Otizm Belirtisi midir?

Tek başına değildir.

Birçok çocuk dönem dönem oyuncaklarını sıraya dizmekten hoşlanabilir.

Ancak çocuğun oyununun büyük bölümü sürekli olarak;

• Nesneleri sıralama
• Aynı düzeni tekrar oluşturma
• Düzen bozulduğunda aşırı rahatsız olma

üzerine kuruluyorsa ve buna sosyal iletişim farklılıkları da eşlik ediyorsa değerlendirme açısından anlamlı olabilir.

Rutinlerin Değişmesine Aşırı Tepki Otizm Belirtisi Olabilir mi?

Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda aynılık ihtiyacı belirgin olabilir.

Örneğin;

• Her gün aynı yoldan gitmek isteme
• Aynı tabaktan yemek isteme
• Günlük rutindeki küçük bir değişikliğe yoğun tepki verme
• Belirli ritüellerin mutlaka aynı sırayla yapılmasını isteme

görülebilir.

Ancak küçük çocukların rutini sevmesi tek başına otizm göstergesi değildir.

Seslere veya Dokunmaya Aşırı Tepki Otizmde Görülür mü?

Evet.

Bazı otizmli çocuklarda duyusal uyaranlara verilen yanıt farklı olabilir.

Çocuk;

• Elektrikli süpürge gibi seslerden aşırı rahatsız olabilir
• Saç kesimine veya tırnak kesimine yoğun tepki verebilir
• Bazı kıyafet dokularını tolere edemeyebilir
• Belirli yiyecek dokularını reddedebilir

Bazı kokulara çok duyarlı olabilir.

Bazı çocuklar ise tam tersine belirli duyusal uyaranları tekrar tekrar arayabilir.

AAP de ses, koku, tat, görüntü veya dokunmaya alışılmadık tepkileri otizmde görülebilen özellikler arasında sıralamaktadır.

Otizmde Gelişim Gerilemesi Olabilir mi?

Evet.

Bazı çocuklarda ilk gelişim basamakları kazanıldıktan sonra daha önce kullanılan;

• Kelimelerin
• Jestlerin
• Sosyal iletişim davranışlarının

azalması veya kaybolması görülebilir.

Kazanılmış bir gelişim becerisinin kaybedilmesi her durumda değerlendirilmesi gereken önemli bir bulgudur.

Örneğin daha önce “anne, baba” diyen bir çocuğun bu kelimeleri bırakması veya daha önce sosyal iletişim kurarken giderek içine kapanması durumunda “nasıl olsa yeniden başlar” diyerek beklenmemelidir.

Otizm Birden Ortaya Çıkar mı?

Otizm nörogelişimsel bir durumdur.

Bazı çocuklarda belirtiler yaşamın ilk dönemlerinden itibaren fark edilirken bazılarında gelişimsel beklentiler arttıkça belirginleşebilir.

Bazı çocuklarda ise kazanılmış sosyal iletişim veya dil becerilerinde gerileme ailelerin belirtileri daha ani fark etmesine neden olabilir.

Otizm Tanısı Nasıl Konur?

Otizm tanısı tek bir kan testi, MR veya genetik testle konmaz.

Tanı;

• Çocuğun gelişim öyküsü
• Ebeveyn gözlemleri
• Çocuğun davranışlarının doğrudan gözlenmesi
• Sosyal iletişim becerileri
• Dil gelişimi
• Oyun becerileri
• Tekrarlayıcı davranışları

birlikte değerlendirilerek konur.

Gerektiğinde standardize değerlendirme araçlarından yararlanılabilir.

AAP, otizm tanısının klinik değerlendirme, gelişim öyküsü ve karakteristik davranışların gözlenmesine dayanması gerektiğini belirtmektedir.

Otizm Testi Var mı?

Otizmi kesin olarak gösteren tek bir laboratuvar testi yoktur.

Ancak otizm riskini değerlendirmek için tarama testleri kullanılabilir.

Bunların en sık kullanılanlarından biri küçük çocuklar için M-CHAT-R/F ölçeğidir.

M-CHAT-R/F özellikle yaklaşık 16–30 aylık çocuklarda otizm riskini taramak amacıyla kullanılabilir.

Ancak önemli nokta şudur:

Tarama testi tanı testi değildir.

Pozitif sonuç çocuğun kesin olarak otizmli olduğu anlamına gelmez; daha ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyaç olduğunu gösterir.

Çocuklar Otizm Açısından Ne Zaman Taranmalı?

AAP;

• Genel gelişim taramasının 9, 18 ve 30. aylarda
• Otizme özgü taramanın ise 18 ve 24. aylarda

yapılmasını önermektedir. CDC'nin Nisan 2025 güncellemesi de bu öneriyi sürdürüyor.

Ancak aile veya hekim daha erken ya da daha geç bir dönemde gelişimsel endişe fark ederse tarama zamanını beklemek gerekmez.

Otizm Taraması Normal Çıkarsa Kesinlikle Otizm Yok mudur?

Hayır.

Hiçbir tarama testi yüzde 100 doğrulukta değildir.

Özellikle daha hafif sosyal iletişim farklılıkları bulunan bazı çocuklar erken taramalarda fark edilmeyebilir.

Bu nedenle rutin gelişim takibinin taramadan sonra da devam etmesi önemlidir.

AAP de tarama araçlarının erken belirtilerin tamamını yakalayamayabileceğini ve sürekli gelişimsel izlemin gerekli olduğunu vurgulamaktadır.

Otizm ile İşitme Problemi Karışabilir mi?

Bazı belirtiler benzer görünebilir.

Örneğin çocuk;

• İsmi söylendiğinde bakmıyor
• Konuşması gecikmiş
• Söylenenleri anlamıyor gibi görünüyorsa

işitme problemi de değerlendirilmelidir.

Bu nedenle dil veya iletişim gecikmesi bulunan çocuklarda işitmenin değerlendirilmesi önemli olabilir.

Otizm ile Sadece Konuşma Gecikmesi Nasıl Ayırt Edilir?

Yalnızca kelime sayısına bakarak ayrım yapmak doğru değildir.

Dil gecikmesi bulunan ancak otizm spektrumunda olmayan bir çocuk;

• Jestlerini
• Göz temasını
• İşaret etmeyi
• Taklit etmeyi
• Sosyal paylaşımı

iletişim kurmak için iyi şekilde kullanabilir.

Otizm değerlendirmesinde ise dilin yanı sıra karşılıklı sosyal iletişimin niteliği ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri birlikte ele alınır.

Otizmin Nedeni Nedir?

Otizmin tek bir nedeni yoktur.

Güncel bilimsel yaklaşım otizmin gelişiminde genetik faktörlerin önemli rol oynadığını ve çok sayıda biyolojik etkenin karmaşık biçimde etkili olabileceğini göstermektedir.

Bir çocuğun otizmli olması anne veya babanın yaptığı bir davranışın sonucu değildir.

Aşılar Otizme Neden Olur mu?

Hayır.

Aşıların otizme neden olduğu iddiasını destekleyen güvenilir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

Çok sayıda büyük ölçekli çalışma çocukluk çağı aşıları ile otizm arasında nedensel ilişki göstermemiştir.

Bu nedenle otizm endişesi nedeniyle çocukluk çağı aşılarının ertelenmesi veya yapılmaması doğru değildir.

Ekran Otizm Yapar mı?

Ekran kullanımı ile otizm aynı şey değildir.

Otizm nörogelişimsel bir durumdur ve telefon, tablet veya televizyon kullanımı otizmin nedeni olarak kabul edilmez.

Bununla birlikte özellikle erken çocukluk döneminde aşırı ekran kullanımı;

• Karşılıklı insan etkileşiminin azalmasına
• Dil gelişimi için gerekli sosyal iletişim fırsatlarının sınırlanmasına
• Uyku ve davranış sorunlarına

katkıda bulunabilir.

Dolayısıyla ekran kullanımını düzenlemek çocuk gelişimi açısından önemlidir ancak “ekran otizm yaptı” şeklinde bir neden-sonuç ilişkisi kurmak bilimsel olarak doğru değildir.

Otizm Tedavi Edilir mi?

Otizm için bütün çocuklarda otizmi ortadan kaldıran tek bir ilaç veya tedavi yoktur.

Destek ve müdahalenin amacı çocuğun;

• İletişim becerilerini
• Sosyal becerilerini
• Günlük yaşam becerilerini
• Öğrenmesini
• Bağımsızlığını
• Yaşam kalitesini

desteklemektir.

Çocuğun ihtiyaçlarına göre;

• Dil ve iletişim desteği
• Gelişimsel ve davranışsal müdahaleler
• Eğitim desteği
• Ergoterapi
• Gerektiğinde eşlik eden tıbbi veya psikiyatrik durumların tedavisi

planlanabilir.

Ne kadar erken değerlendirme yapılırsa, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğe o kadar erken başlanabilir.

CDC, erken tanının çocuğun uygun gelişimsel destek ve hizmetlere daha erken ulaşmasını sağladığını vurgulamaktadır.

Otizm Şüphesi Varsa Tanıyı Beklemek Gerekir mi?

Gelişimsel gecikme veya iletişim problemi belirginse çocuğun bütün destekleri almak için kesin otizm tanısını beklemesi her zaman gerekli değildir.

Örneğin belirgin dil gecikmesi bulunan bir çocuğun dil ve iletişim açısından değerlendirilmesi otizm tanı süreci devam ederken de başlatılabilir.

AAP de gelişimsel sorun saptanan çocukların gerekli erken müdahale hizmetlerine yönlendirilmesini öneriyor.

Otizm Şüphesinde Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Çocuğunuzda özellikle;

• İsme belirgin şekilde yanıt vermeme
• Göz temasını sosyal iletişim amacıyla çok sınırlı kullanma
• İşaret etmeme
• İlgi duyduğu şeyleri sizinle paylaşmama
• Konuşma veya iletişim gelişiminde belirgin gecikme
• Tekrarlayıcı hareket ve davranışların yoğun olması
• Değişikliklere karşı çok belirgin tepki
• Yaşına uygun sosyal oyunların gelişmemesi
• Daha önce kazandığı kelime veya sosyal becerileri kaybetme

gibi durumlar varsa çocuk doktoruyla görüşmek gerekir.

Özellikle kazanılmış bir becerinin kaybolması değerlendirmeyi geciktirmemek gereken bir bulgudur.