Çocuklarda Beslenme
“Çocuğum yeterince yiyor mu?”, “Neden bu kadar iştahsız?”, “Boyu ve kilosu yaşıtlarına göre normal mi?”, “Vitamin kullanmalı mı?”, “Her gün süt içmesi gerekiyor mu?”
Çocukluk döneminde ailelerin en sık endişe duyduğu konulardan biri beslenmedir.
Ancak sağlıklı beslenme, çocuğun tabağındaki yemek miktarından ibaret değildir. Çocuğun yaşı, büyüme hızı, fiziksel aktivitesi, gelişim dönemi ve sağlık durumu beslenme ihtiyacını değiştirir.
Bu nedenle çocuk beslenmesini değerlendirirken yalnızca “Ne kadar yedi?” sorusuna değil;
Büyümesi nasıl ilerliyor?
Besin çeşitliliği yeterli mi?
Öğün düzeni nasıl?
Yemek zamanı çocuk ve aile için nasıl geçiyor?
Çocuğun beslenmesini etkileyen bir sağlık sorunu var mı?
sorularına birlikte bakmak gerekir.
Çocuklarda Sağlıklı Beslenme Neden Önemlidir?
Çocukluk dönemi yalnızca fiziksel büyümenin değil; beyin, bağışıklık sistemi, kemikler, kaslar ve metabolik sistemlerin gelişiminin de hızla devam ettiği bir dönemdir.
Yeterli ve dengeli beslenme;
- Normal büyüme ve gelişmenin desteklenmesi
- Kemik ve kas gelişimi
- Bilişsel gelişim
- Sağlıklı vücut ağırlığının korunması
- Vitamin ve mineral eksikliklerinin önlenmesi
- İleri yaşlardaki beslenme alışkanlıklarının şekillenmesi
açısından önem taşır.
Çocukluk döneminde kazanılan beslenme davranışları yetişkinlik dönemine kadar devam edebilir.
Bu nedenle amaç yalnızca çocuğun bugün karnını doyurmak değil, yemekle sağlıklı bir ilişki kurmasına yardımcı olmaktır.
Çocuğum Yeterli Besleniyor mu?
Bir çocuğun yeterli beslenip beslenmediği yalnızca tabağında ne kadar yemek bıraktığına bakılarak anlaşılamaz.
Değerlendirmede en önemli göstergelerden biri büyümenin zaman içerisindeki seyridir.
Çocuğun;
- Boyu
- Kilosu
- Yaşa göre vücut kitle indeksi
- Küçük çocuklarda baş çevresi
- Önceki ölçümlerine göre büyüme hızı
büyüme eğrileri üzerinde değerlendirilir.
Burada tek bir ölçümden çok çocuğun zaman içerisindeki büyüme çizgisi önemlidir.
Çocuğun yaşıtlarından daha küçük veya daha büyük olması tek başına bir hastalık anlamına gelmez. Ancak büyüme eğrisinde beklenmeyen değişiklikler olduğunda beslenme ve sağlık durumu ayrıntılı değerlendirilmelidir.
Çocuklar Ne Kadar Yemeli?
Bu sorunun bütün çocuklar için geçerli tek bir cevabı yoktur.
Çocuğun enerji ihtiyacı;
- Yaşına
- Cinsiyetine
- Büyüme hızına
- Fiziksel aktivitesine
- Vücut yapısına
- Sağlık durumuna
göre değişir.
Üstelik aynı çocuğun iştahı bile her gün aynı olmayabilir.
Hızlı büyüme dönemlerinde daha fazla yiyebilir; büyümenin yavaşladığı dönemlerde iştahı azalabilir. Hastalık, uyku düzeni ve günlük aktivite de tüketilen besin miktarını etkileyebilir.
Bu nedenle çocuğu kardeşiyle veya yaşıtlarıyla karşılaştırmak yerine kendi büyüme ve gelişim süreci içerisinde değerlendirmek daha doğrudur.
Çocuklarda Sağlıklı Bir Tabak Nasıl Olmalı?
Sağlıklı çocuk beslenmesinde tek bir “mucize besin” yoktur.
Amaç farklı besin gruplarının yaşa uygun miktarlarda ve çeşitlilik içerisinde tüketilmesidir.
Beslenmede genel olarak;
- Sebze ve meyveler
- Tam tahıllar ve diğer tahıl ürünleri
- Et, balık, yumurta ve kuru baklagiller gibi protein kaynakları
- Süt, yoğurt ve diğer uygun süt ürünleri
- Sağlıklı yağ kaynakları
yer almalıdır.
Besin çeşitliliği hem çocuğun farklı besin öğelerini almasına hem de ilerleyen yıllarda daha geniş bir beslenme repertuvarı geliştirmesine yardımcı olur.
Çocuklarda Öğün Düzeni Nasıl Olmalı?
Çocukların gün boyunca sürekli bir şeyler yemesi sağlıklı bir iştah düzeninin oluşmasını zorlaştırabilir.
Yaşa uygun şekilde;
ana öğünler ve gerektiğinde planlı ara öğünler oluşturulması daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
Öğünler arasında sürekli;
- Süt
- Meyve suyu
- Atıştırmalık
- Bisküvi
- Kraker
tüketen bir çocuk ana öğüne geldiğinde doğal olarak aç olmayabilir.
Bu durumda aile “çocuğum iştahsız” diye düşünürken asıl sorun çocuğun gün içerisinde sürekli kalori alması olabilir.
Yemek Saatlerinde Çocuğu Zorlamak Doğru mu?
Genellikle hayır.
Çocuğun ne kadar yiyeceği konusunda sürekli baskı oluşturmak yemek saatlerini çocuk ve aile için bir mücadeleye dönüştürebilir.
Sağlıklı beslenme ilişkisinde ebeveynin görevi;
ne zaman, nerede ve hangi besinlerin sunulacağını belirlemektir.
Çocuğun görevi ise sunulan besinlerden yiyip yemeyeceğine ve ne kadar yiyeceğine kendi açlık-tokluk sinyalleri doğrultusunda karar vermektir.
“Bir kaşık daha”, “bitirirsen tatlı var”, “yemezsen büyüyemezsin” gibi sürekli baskı veya ödül içeren yaklaşımlar çocuğun kendi açlık ve tokluk sinyallerini fark etmesini zorlaştırabilir.
Çocuk Yeni Bir Besini Yemiyorsa Ne Yapılmalı?
Bir çocuğun yeni gördüğü bir besini ilk denemede reddetmesi olağandışı değildir.
Yeni bir besinin kabul edilmesi için çocukların aynı yiyecekle birçok kez karşılaşması gerekebilir.
Bu nedenle çocuk bir besini reddettiğinde hemen menüden tamamen çıkarmak yerine, baskı yapmadan farklı zamanlarda yeniden sunmak daha uygun olabilir.
Çocuklarda Seçici Yeme Normal mi?
Özellikle okul öncesi dönemde belirli besinleri reddetme ve yeni yiyeceklere karşı isteksizlik sık görülebilir.
Çocuk bir dönem yalnızca birkaç yiyeceği tercih ediyor gibi görünebilir.
Ancak;
- Besin çeşitliliği giderek daralıyorsa
- Çocuk çok az sayıda besin tüketiyorsa
- Yeni besinlerle karşılaşmak yoğun kaygı oluşturuyorsa
- Öğürme veya kusma görülüyorsa
- Beslenme saatleri sürekli çatışmaya dönüşüyorsa
- Boy veya kilo gelişimi etkileniyorsa
durum yalnızca “çocuk seçici” denilerek geçiştirilmemelidir.
Çocuklarda İştahsızlık Ne Zaman Sorundur?
Ailelerin en sık dile getirdiği yakınmalardan biri “Çocuğum hiçbir şey yemiyor” cümlesidir.
Ancak aile tarafından iştahsız olarak değerlendirilen her çocukta tıbbi bir problem bulunmaz.
Çocuğun büyümesi normal ilerliyor, enerjisi iyi ve yeterli besin çeşitliliği bulunuyorsa tükettiği miktar ailesinin beklediğinden daha az olabilir.
Buna karşılık iştahsızlığa;
- Kilo alamama veya kilo kaybı
- Boy uzamasında yavaşlama
- Halsizlik
- Tekrarlayan kusma
- Kronik ishal veya kabızlık
- Karın ağrısı
- Yutma güçlüğü
- Çok sınırlı besin tüketimi
eşlik ediyorsa altta yatan neden araştırılmalıdır.
Çocuklarda iştahsızlık konusu ayrıca değerlendirilmesi gereken geniş bir başlıktır.
Çocuklarda İştah Açıcı İlaç Kullanılır mı?
Her iştahsız çocuk için kullanılabilecek standart bir “iştah açıcı” tedavi yoktur.
Bu nedenle iştahsızlığın nedenini araştırmadan şurup veya takviye kullanmak yerine önce çocuğun;
- Büyümesi
- Beslenme düzeni
- Öğün davranışları
- Olası vitamin-mineral eksiklikleri
- Altta yatan sağlık sorunları
değerlendirilmelidir.
Çocuklarda Fazla Kilo Nasıl Anlaşılır?
Çocuklarda kilo değerlendirmesi erişkinlerden farklıdır.
Yalnızca tartıdaki kiloya bakılarak çocuğun fazla kilolu veya obez olduğuna karar verilmez.
Çocuğun boyu, kilosu, yaşı ve cinsiyeti birlikte değerlendirilerek yaşa ve cinsiyete göre vücut kitle indeksi (BKİ) yorumlanır.
Bu nedenle “10 yaşında bir çocuk kaç kilo olmalı?” sorusunun tek bir doğru cevabı yoktur.
Çocuğun büyüme eğrisinin zaman içerisinde nasıl değiştiği de önemlidir.
Çocuklarda Obezite Yalnızca Fazla Yemekten mi Olur?
Hayır.
Çocukluk çağı obezitesi tek bir nedene indirgenemez.
Beslenmenin yanı sıra;
- Fiziksel aktivite
- Uyku
- Ekran süresi
- Aile ve çevre
- Genetik yatkınlık
- Kullanılan bazı ilaçlar
- Daha nadiren bazı endokrin veya genetik hastalıklar
çocuğun kilo gelişimini etkileyebilir.
Bu nedenle obezitesi olan çocuğa yalnızca “daha az ye, daha fazla hareket et” demek çoğu zaman yeterli değildir.
Amaç çocuğu kilosu nedeniyle suçlamak değil, bütün ailenin sürdürülebilir yaşam alışkanlıklarını değerlendirmektir.
Çocuklarda Şekerli İçecekler ve Paketli Gıdalar
Çocukların günlük beslenmesinde;
- Şekerli içecekler
- Şeker eklenmiş meyve içecekleri
- Enerji yoğun atıştırmalıklar
- Aşırı işlenmiş gıdalar
mümkün olduğunca sınırlı tutulmalıdır.
Özellikle içeceklerden alınan kaloriler çocukta tokluk hissini katı besinler kadar oluşturmayabilir ve günlük enerji alımının fark edilmeden yükselmesine katkıda bulunabilir.
Temel içecek su olmalıdır.
Meyve Suyu Meyvenin Yerini Tutar mı?
Hayır.
Meyvenin kendisi lif içerir ve çiğneme gerektirir. Meyve suyu ise kısa sürede daha fazla miktarda tüketilebilir.
Bu nedenle günlük beslenmede meyve suyundan çok meyvenin kendisinin tüketilmesi tercih edilmelidir.
Özellikle küçük çocuklarda sürekli biberon veya bardakla meyve suyu tüketmek hem öğün iştahını hem de diş sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Çocuklar Her Gün Süt İçmeli mi?
Süt ve süt ürünleri protein, kalsiyum ve farklı besin öğeleri açısından değerli olabilir ancak daha fazla süt her zaman daha iyi beslenme anlamına gelmez.
Özellikle küçük çocuklarda aşırı süt tüketimi;
- Ana öğünlerde iştahın azalmasına
- Besin çeşitliliğinin düşmesine
- Demirden zengin besinlerin daha az tüketilmesine
katkıda bulunabilir.
Bu nedenle süt tüketimi çocuğun toplam beslenmesinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
Çocuklara Vitamin Takviyesi Gerekir mi?
Her çocuğun çoklu vitamin veya mineral desteği kullanması gerekmez.
Takviye ihtiyacı;
- Çocuğun yaşı
- Beslenme şekli
- Büyümesi
- Bilinen eksiklikleri
- Kronik hastalıkları
- Kullanılan ilaçlar
gibi faktörlere göre değerlendirilir.
Demir, B12, D vitamini veya başka bir besin öğesinde eksiklik saptanmışsa gerekli destek buna göre planlanabilir.
Takviyeler dengeli beslenmenin yerine geçmez.
Çocuklarda Demir Neden Önemlidir?
Demir çocukluk döneminde büyüme, hemoglobin üretimi ve nörogelişim açısından önemli bir mineraldir.
Demir açısından zengin besinler arasında;
- Et
- Balık
- Tavuk
- Yumurta
- Kuru baklagiller
- Demirle zenginleştirilmiş besinler
yer alabilir.
Demir eksikliği çocuklarda halsizlik, solukluk ve iştahsızlığın yanı sıra dikkat ve öğrenmeyle ilişkili sorunlara da katkıda bulunabilir.
Demir eksikliği ve çocuklarda kansızlık (anemi) ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.
Çocuğun Beslenmesinde Protein Ne Kadar Önemlidir?
Protein büyüme, kas gelişimi, enzimler ve birçok vücut fonksiyonu için gereklidir.
Ancak sağlıklı bir çocukta amaç mümkün olduğunca fazla protein tüketmek değildir.
Protein;
- Et
- Balık
- Tavuk
- Yumurta
- Süt ürünleri
- Kuru baklagiller
gibi farklı kaynaklardan alınabilir.
Çocuğun protein ihtiyacı yaşına ve kilosuna göre değişir.
Doktor önerisi olmadan sağlıklı çocuklarda yetişkinlere yönelik protein tozları veya yüksek proteinli ürünlerin kullanılması gerekli değildir.
Çocuklarda Beslenme ile Kabızlık Arasında İlişki Var mı?
Evet.
Yetersiz lif ve sıvı tüketimi bazı çocuklarda kabızlığa katkıda bulunabilir.
Sebze, meyve, tam tahıllar ve kuru baklagiller gibi lif kaynaklarının yaşa uygun şekilde beslenmede bulunması önemlidir.
Ancak uzun süren, ağrılı veya tedaviye yanıt vermeyen kabızlık yalnızca beslenme problemi olarak değerlendirilmemelidir.
Kronik Hastalığı Olan Çocuklar Nasıl Beslenmeli?
Bazı hastalıklarda çocuğun beslenme ihtiyacı sağlıklı çocuklardan farklı olabilir.
Örneğin;
- Metabolik hastalıklar
- Çölyak hastalığı
- Bazı gastrointestinal hastalıklar
- Böbrek hastalıkları
- Diyabet
- Besin alerjileri
özel beslenme düzenlemeleri gerektirebilir.
Bu çocuklarda internetten bulunan genel diyet listeleri yerine hastalığa ve çocuğun büyüme gereksinimine uygun bir plan oluşturulmalıdır.
Özellikle bazı metabolik hastalıklarda beslenme yalnızca destekleyici bir unsur değil, tedavinin temel parçalarından biridir.
Fenilketonüride Beslenme Neden Farklıdır?
Fenilketonüri (PKU), fenilalanin metabolizmasının bozulduğu kalıtsal bir metabolizma hastalığıdır.
Fenilketonürili çocuklarda beslenmenin;
- Fenilalanin
- Protein
- Enerji
- Vitamin ve mineraller
açısından özel olarak planlanması gerekir.
Bu nedenle fenilketonüride kullanılan beslenme modeli sağlıklı çocuklara uygulanabilecek genel bir “düşük protein diyeti” değildir.
Tedavi ve beslenme planı metabolizma ekibi tarafından çocuk özelinde düzenlenmelidir.
Yemek Yerken Telefon veya Tablet Kullanılmalı mı?
Mümkün olduğunca yemek sırasında ekran kullanılmaması tercih edilmelidir.
Çocuğun televizyon, telefon veya tablet karşısında farkında olmadan beslenmesi kendi açlık ve tokluk sinyallerine dikkat etmesini zorlaştırabilir.
Yemek saatlerinin mümkün olduğunca;
- Masada
- Belirli bir düzen içerisinde
- Ekran olmadan
- Aileyle birlikte
geçirilmesi sağlıklı beslenme davranışlarının gelişmesine yardımcı olabilir.
Sağlıklı Beslenmede Ailenin Rolü Nedir?
Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, evde gördüklerini de öğrenirler.
Çocuğa sebze yemesi söylenirken evde hiç sebze tüketilmiyorsa veya çocuktan su içmesi beklenirken aile sürekli şekerli içecek tüketiyorsa davranış değişikliği zorlaşabilir.
Bu nedenle çocuk beslenmesini yalnızca çocuğun tabağı üzerinden değil, ailenin beslenme ortamı üzerinden değerlendirmek gerekir.
Ailenin görevi mükemmel bir tabak hazırlamak değil, sağlıklı seçeneklerin düzenli olarak bulunduğu ve yemek konusunda baskının azaltıldığı bir ortam oluşturmaktır.
Çocuğun Beslenmesi İçin Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Özellikle;
- Çocuk kilo alamıyorsa veya kilo kaybediyorsa
- Boy uzaması beklenenden yavaşsa
- Büyüme eğrisinde belirgin değişiklik varsa
- Çok sınırlı sayıda besin tüketiyorsa
- Yutma veya çiğneme problemi varsa
- Yemek sırasında sık öğürme veya kusma oluyorsa
- Sürekli karın ağrısı, ishal veya kabızlık varsa
- Beslenme saatleri çocukta ciddi kaygı oluşturuyorsa
- Hızlı veya aşırı kilo alımı varsa
- Vitamin veya mineral eksikliğinden şüpheleniliyorsa
- Kronik hastalık nedeniyle özel beslenme gerekiyorsa
çocuğun değerlendirilmesi gerekir.