Çocuklarda Kansızlık (Anemi)
Çocuğunuz son dönemde daha çabuk yoruluyor, rengi soluk görünüyor, iştahı azaldı veya okulda dikkatini toplamakta zorlanıyorsa bunun nedenlerinden biri kansızlık, yani anemi olabilir.
Ancak çocuklarda kansızlık tek bir hastalık değildir.
Anemi, kandaki hemoglobin düzeyinin çocuğun yaşına ve özelliklerine göre normal kabul edilen düzeyin altında olmasıdır. Demir eksikliği çocukluk çağında aneminin en sık nedenlerinden biridir; ancak her kansızlık demir eksikliğine bağlı değildir.
Bu nedenle çocukta anemi saptandığında yalnızca “demir verelim” demek yerine öncelikle kansızlığın nedenini belirlemek gerekir.
Çocuklarda Anemi Nedir?
Hemoglobin, alyuvarların içerisinde bulunan ve oksijenin akciğerlerden vücudun dokularına taşınmasını sağlayan proteindir.
Hemoglobin düzeyi düştüğünde dokulara taşınan oksijen miktarı etkilenebilir ve çocukta farklı belirtiler ortaya çıkabilir.
Çocuklarda normal hemoglobin değerleri yaşa göre değiştiği için bir kan sonucunu erişkinlerin referans değerleriyle yorumlamak doğru değildir.
Çocuklarda Kansızlık Neden Olur?
Çocuklarda aneminin birçok farklı nedeni olabilir.
Genel olarak kansızlık;
- Alyuvar üretiminin yeterli olmaması
- Alyuvarların normalden hızlı parçalanması
- Kan kaybı
sonucunda gelişebilir.
Çocukluk çağında sık karşılaşılan nedenler arasında;
- Demir eksikliği
- B12 veya folat eksikliği
- Talasemi gibi kalıtsal hemoglobin hastalıkları
- Kronik hastalıklar ve inflamasyon
- Sindirim sisteminden veya başka bölgelerden kan kaybı
- Alyuvarların hızlı parçalandığı hemolitik hastalıklar
- Daha nadiren kemik iliğini etkileyen hastalıklar
yer alabilir.
Bu nedenle “kansızlık” bir sonucun adıdır; asıl soru neden kansızlık geliştiğidir.
Çocuklarda Demir Eksikliği Anemisi
Çocukluk çağında en sık karşılaşılan anemi nedenlerinden biri demir eksikliğidir.
Demir, hemoglobin yapımı için gerekli bir mineraldir.
Çocuğun vücudunda yeterli demir bulunmadığında önce demir depoları azalır. Eksiklik devam ederse hemoglobin üretimi etkilenebilir ve demir eksikliği anemisi gelişebilir.
Çocuklarda Demir Eksikliği Neden Olur?
Demir eksikliğinin nedeni yaşa göre değişebilir.
Başlıca nedenler;
- Beslenmeyle yeterli demir alınamaması
- Hızlı büyüme dönemlerinde demir ihtiyacının artması
- Aşırı inek sütü tüketimi
- Demir emilimini etkileyen bazı sindirim sistemi hastalıkları
- Kan kaybı
- Ergenlik döneminde özellikle yoğun adet kanamaları
olabilir.
Bebeklik ve erken çocukluk dönemi hızlı büyümenin yaşandığı dönemlerden biri olduğu için demir ihtiyacı yüksektir.
Çocuklarda Kansızlık Belirtileri Nelerdir?
Hafif anemide çocukta hiçbir belirti olmayabilir ve kansızlık yalnızca yapılan kan tetkiklerinde fark edilebilir.
Anemi belirginleştikçe;
- Ciltte ve dudaklarda solukluk
- Halsizlik
- Çabuk yorulma
- İştahsızlık
- Huzursuzluk
- Baş ağrısı
- Baş dönmesi
- Çarpıntı
- Eforla nefes darlığı
- Derslere odaklanmakta güçlük
- Uyku veya davranış değişiklikleri
görülebilir.
Özellikle uzun süren demir eksikliği küçük çocuklarda gelişimsel ve bilişsel işlevler açısından önem taşır.
Çocuğun Soluk Görünmesi Kansızlık Olduğunu Gösterir mi?
Her zaman değil.
Cildin açık renkli olması, yorgunluk, geçirilen hastalıklar ve farklı durumlar çocuğun soluk görünmesine neden olabilir.
Diğer taraftan hafif kansızlığı bulunan bir çocuk dışarıdan oldukça normal görünebilir.
Bu nedenle anemi tanısı yalnızca çocuğun görünümüne bakılarak değil, kan tetkikleriyle konur.
Çocuklarda Demir Eksikliğinin Farklı Belirtileri Olabilir mi?
Evet.
Bazı çocuklarda demir eksikliğine;
- Buz, toprak, kâğıt gibi besin olmayan maddeleri yeme isteği (pika)
- Huzursuzluk
- Konsantrasyon güçlüğü
- Uyku sorunları
eşlik edebilir.
Bu belirtiler tek başına demir eksikliğini kanıtlamaz ancak özellikle diğer bulgularla birlikte olduğunda değerlendirilmelidir.
Çocuklarda Kansızlık Tanısı Nasıl Konur?
Tanıda ilk basamak çoğunlukla **tam kan sayımı (hemogram)**dır.
Hemogramda;
- Hemoglobin
- Hematokrit
- Alyuvar sayısı
- Alyuvarların büyüklüğünü gösteren MCV gibi değerler
değerlendirilir.
Ancak hemogram aneminin bulunduğunu gösterebilse de nedenini her zaman tek başına açıklamaz.
Klinik duruma göre;
- Ferritin
- Retikülosit
- Periferik yayma
- Demirle ilişkili diğer tetkikler
- B12 ve folat
- Hemoglobin elektroforezi
- İnflamasyon göstergeleri
ve gerekli görülen başka testlerden yararlanılabilir.
Ferritin Nedir?
Ferritin vücudun demir depoları hakkında bilgi veren önemli testlerden biridir.
Demir eksikliğinin değerlendirilmesinde hemoglobinle birlikte ferritin düzeyi de önemlidir.
Ancak ferritin aynı zamanda inflamasyondan etkilenebilen bir değerdir. Örneğin çocuk enfeksiyon geçirirken veya vücutta inflamasyon varken ferritin normalden yüksek görünebilir.
Bu nedenle ferritin sonucu da diğer laboratuvar bulguları ve çocuğun klinik durumu ile birlikte yorumlanmalıdır.
Ferritin Düşük Ama Hemoglobin Normal Olabilir mi?
Evet.
Demir eksikliği ile demir eksikliği anemisi aynı şey değildir.
Demir depoları azalmaya başladığında ferritin düşebilir fakat hemoglobin henüz normal sınırlar içerisinde olabilir.
Eksiklik devam ederse daha sonra hemoglobin de düşebilir ve anemi ortaya çıkabilir.
Dolayısıyla “hemoglobini normal, demir eksikliği yok” demek her zaman doğru değildir.
Her Kansızlıkta Demir İlacı Kullanılır mı?
Hayır.
Demir ilacı demir eksikliği bulunan çocuklarda kullanılır.
Talasemi, B12 eksikliği, kronik hastalık anemisi veya farklı nedenlere bağlı kansızlıklarda tedavi başka şekilde planlanabilir.
Bu nedenle kansızlığın nedeni belirlenmeden gelişigüzel demir preparatı başlanması doğru değildir.
Çocuklarda Demir Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?
Demir eksikliği anemisinde tedavinin iki temel amacı vardır:
Hemoglobin düzeyini düzeltmek ve boşalan demir depolarını yeniden doldurmak.
Tedavide çoğunlukla ağızdan kullanılan demir preparatları tercih edilir.
İlacın;
- Hangi formda
- Hangi dozda
- Ne kadar süreyle
kullanılacağı çocuğun yaşı, kilosu ve aneminin derecesine göre belirlenir.
Tedavi başladıktan sonra belirli aralıklarla kan değerlerinin kontrol edilmesi gerekir.
Hemoglobinin normale dönmesi tedavinin hemen kesileceği anlamına gelmeyebilir. Demir depolarının da yerine konulabilmesi için tedavinin bir süre daha devam etmesi gerekebilir.
Demir İlacı Nasıl Verilmelidir?
Demirin emilimi kullanılan preparata ve beslenmeye göre değişebilir.
Genellikle demir preparatlarının süt ve süt ürünleriyle aynı anda verilmemesi tercih edilir; çünkü kalsiyum demir emilimini azaltabilir.
Çay da demir emilimini olumsuz etkileyebilir.
Çocuğun ilacı kullanmakta zorlanması veya mide-bağırsak yakınmaları yaşaması durumunda tedaviyi tamamen bırakmak yerine çocuk doktoruyla görüşülmelidir.
Demir İlacı Dişleri Boyar mı?
Sıvı demir preparatları bazı çocuklarda dişlerde geçici renk değişikliğine neden olabilir.
İlacın ağız içerisinde uzun süre tutulmaması, mümkün olduğunda ağız arkasına doğru verilmesi ve sonrasında ağız bakımına dikkat edilmesi bu durumu azaltmaya yardımcı olabilir.
Demir İlacı Kakayı Siyah Yapar mı?
Evet.
Demir tedavisi sırasında dışkının koyu yeşil veya siyaha yakın renk alması sık görülen ve genellikle beklenen bir durumdur.
Ancak çocuğun demir tedavisinden bağımsız olarak kanama düşündüren başka belirtileri varsa ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Demir İlacının Yan Etkileri Nelerdir?
Ağızdan kullanılan demir preparatlarında;
- Bulantı
- Karın ağrısı
- Kabızlık
- İshal
- Ağızda kötü tat
- Dışkının koyulaşması
gibi yan etkiler görülebilir.
Bu yakınmalar nedeniyle tedavinin aile tarafından kendi kendine kesilmesi yerine kullanılan preparatın veya uygulama şeklinin çocuk doktoruyla yeniden değerlendirilmesi daha doğru olur.
Çocuklarda Kansızlıkta Beslenme Nasıl Olmalı?
Demir eksikliğinin önlenmesi ve tedavisinde beslenme önemlidir.
Demir açısından değerli besinler arasında;
- Kırmızı et
- Tavuk
- Balık
- Yumurta
- Kuru baklagiller
- Demirle zenginleştirilmiş tahıllar
- Bazı yeşil yapraklı sebzeler
yer alır.
Hayvansal kaynaklı demir vücutta genellikle bitkisel kaynaklı demire göre daha kolay emilir.
Bitkisel demir kaynaklarının C vitamini içeren sebze ve meyvelerle birlikte tüketilmesi demir emilimine yardımcı olabilir.
Pekmez Kansızlığı Tedavi Eder mi?
Pekmez demir içeren besinlerden biri olabilir ancak demir eksikliği anemisini tek başına tedavi edecek bir ilaç değildir.
Demir eksikliği anemisi tanısı konulmuş bir çocukta yalnızca pekmez, üzüm veya farklı yiyeceklerle hemoglobin ve demir depolarının yeterli şekilde düzelmesini beklemek doğru değildir.
Beslenme tedaviyi destekler; gerekli olduğunda tıbbi demir tedavisinin yerini almaz.
Fazla İnek Sütü Kansızlık Yapar mı?
Aşırı inek sütü tüketimi özellikle küçük çocuklarda demir eksikliği açısından önemli bir risk faktörüdür.
İnek sütü demir açısından zengin bir besin değildir. Ayrıca fazla miktarda süt tüketen çocuklar demirden zengin diğer yiyecekleri daha az yiyebilir.
Bu nedenle çocuğun beslenmesinin büyük bölümünün süt üzerine kurulması doğru değildir.
Yaşa uygun günlük süt ve süt ürünü miktarı çocuğun genel beslenmesiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Kansızlık Çocuğun Zekâsını veya Öğrenmesini Etkiler mi?
Özellikle uzun süre devam eden demir eksikliği çocukluk döneminde;
- Dikkat
- Konsantrasyon
- Öğrenme
- Hafıza
- Nörogelişim
açısından önemlidir.
Bu nedenle demir eksikliği yalnızca “hemoglobin biraz düşük” şeklinde değerlendirilmemeli; özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde zamanında fark edilip tedavi edilmelidir.
Demir Tedavisine Rağmen Kansızlık Düzelmiyorsa Ne Yapılmalı?
Bu durum önemlidir.
Öncelikle;
- Tanının gerçekten demir eksikliği olup olmadığı
- İlacın uygun dozda kullanılıp kullanılmadığı
- Çocuğun ilacı düzenli alıp almadığı
- Emilim problemi olup olmadığı
- Devam eden kan kaybı bulunup bulunmadığı
değerlendirilmelidir.
Talasemi taşıyıcılığı ve başka anemi nedenleri de ayırıcı tanıda düşünülebilir.
Bu nedenle demir tedavisine beklenen yanıtı vermeyen çocukta aynı tedaviyi aylarca kontrolsüz devam ettirmek yerine neden yeniden araştırılmalıdır.
Talasemi ile Demir Eksikliği Karışabilir mi?
Evet.
Talasemi taşıyıcılığında da alyuvarlar normalden küçük olabilir ve hemogramdaki bazı değerler demir eksikliğiyle benzer görünebilir.
Ancak talasemi taşıyıcılığı ile demir eksikliği aynı durum değildir.
Gerekli görüldüğünde demir depoları ve hemoglobin elektroforezi gibi ek incelemelerle ayrım yapılabilir.
Talasemi taşıyıcılığı bulunan bir çocuğa yalnızca hemogramdaki alyuvarların küçük olması nedeniyle demir başlanması doğru değildir; eşlik eden demir eksikliğinin gösterilmesi gerekir.
Ergen Kızlarda Kansızlık Neden Sık Görülür?
Ergenlik döneminde hızlı büyümeyle birlikte demir ihtiyacı artar.
Adet görmeye başlayan kızlarda kan kaybı da buna eklenebilir.
Özellikle;
- Adetleri çok yoğun olan
- Uzun süren kanaması bulunan
- Halsizlik veya baş dönmesi yaşayan
- Vejetaryen veya kısıtlı beslenen
ergenlerde demir eksikliği açısından değerlendirme gerekebilir.
Çocuklarda Kansızlık Ne Zaman Ciddidir?
Aneminin ciddiyeti yalnızca hemoglobin değerine değil, kansızlığın ne kadar hızlı geliştiğine ve çocuğun klinik durumuna da bağlıdır.
Özellikle;
- Belirgin nefes darlığı
- İstirahatte çarpıntı
- Bayılma
- Göğüs ağrısı
- Aşırı halsizlik
- Belirgin solukluk
- Kanama
- Genel durumda ciddi bozulma
gibi belirtiler varsa acil değerlendirme gerekebilir.