Çocuklarda Besin Alerjisi
Çocuğunuz belirli bir besini yedikten sonra cildinde döküntü çıkıyor, dudakları şişiyor, kusuyor veya nefes almakta zorlanıyorsa akla gelebilecek durumlardan biri besin alerjisidir.
Ancak çocuklarda bir besini yedikten sonra ortaya çıkan her karın ağrısı, gaz, ishal veya cilt döküntüsü besin alerjisi anlamına gelmez.
Besin alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli bir besine veya besinin içerisindeki proteinlere karşı uygun olmayan bir bağışıklık yanıtı oluşturmasıdır.
Doğru tanı önemlidir. Çünkü yanlışlıkla besin alerjisi tanısı konulması; süt, yumurta, buğday veya kuruyemiş gibi önemli besinlerin gereksiz yere diyetten çıkarılmasına, çocuğun beslenmesinin ve yaşam kalitesinin etkilenmesine neden olabilir.
Besin Alerjisi ile Besin İntoleransı Aynı Şey mi?
Hayır.
Bu iki kavram sıklıkla birbirine karıştırılır.
Besin alerjisinde bağışıklık sistemi rol oynar.
Besin intoleransında ise bağışıklık sistemi dışında farklı mekanizmalar söz konusudur.
Örneğin laktoz intoleransında süt şekeri olan laktozun sindiriminde problem vardır. Bu durum gaz, şişkinlik, karın ağrısı veya ishale yol açabilir ancak klasik bir süt proteini alerjisi değildir.
Dolayısıyla bir besinden sonra rahatsızlık yaşanması otomatik olarak “o besine alerji” anlamına gelmez.
Çocuklarda Besin Alerjisi Nasıl Oluşur?
Besin alerjileri bağışıklık sisteminin verdiği yanıtın mekanizmasına göre farklı gruplara ayrılabilir.
IgE Aracılı Besin Alerjisi
Bu reaksiyonlar çoğunlukla besinin tüketilmesinden sonra dakikalar içerisinde veya ilk birkaç saat içinde ortaya çıkar.
Belirtiler arasında;
- Ürtiker yani kurdeşen
- Kaşıntı
- Dudak, göz kapağı veya yüzde şişme
- Kusma
- Öksürük
- Hırıltı
- Nefes darlığı
- Anafilaksi
yer alabilir.
Non-IgE Aracılı Besin Alerjisi
Bu reaksiyonlarda belirtiler genellikle daha geç ortaya çıkar.
Özellikle sindirim sistemi belirtileri ön planda olabilir.
Bazı çocuklarda;
- Tekrarlayan kusma
- İshal
- Dışkıda kan veya mukus
- Beslenme sorunları
- Karın ağrısı
- Bazı özel tablolarda büyümenin etkilenmesi
görülebilir.
Karma Tip Besin Alerjileri
Bazı hastalıklarda hem IgE aracılı hem de diğer bağışıklık mekanizmaları birlikte rol oynayabilir.
Bu nedenle bütün besin alerjileri aynı şekilde ortaya çıkmaz ve aynı testlerle tanı konulamaz.
Çocuklarda Hangi Besinler Daha Sık Alerji Yapar?
Teorik olarak herhangi bir besin alerjik reaksiyona neden olabilir.
Çocukluk çağında daha sık karşılaşılan besin alerjenleri arasında;
- İnek sütü
- Yumurta
- Yer fıstığı
- Ağaç yemişleri
- Buğday
- Soya
- Susam
- Balık
- Kabuklu deniz ürünleri
bulunur.
Hangi besinlerin daha sık alerji oluşturduğu çocuğun yaşına, coğrafi bölgeye ve toplumun beslenme alışkanlıklarına göre değişebilir.
Bebeklerde Besin Alerjisi Nasıl Anlaşılır?
Bebeklerde besin alerjisi çok farklı şekillerde ortaya çıkabilir.
Örneğin IgE aracılı bir reaksiyonda belirli bir besinin alınmasının hemen ardından;
- Ürtiker
- Dudak veya göz çevresinde şişme
- Kusma
- Öksürük veya hırıltı
görülebilir.
Non-IgE aracılı bazı tablolarda ise;
- Tekrarlayan kusma
- İshal
- Dışkıda kan
- Beslenme güçlüğü
gibi daha geç başlayan belirtiler ortaya çıkabilir.
Ancak özellikle bebeklik döneminde reflü, kolik, kabızlık, ishal ve egzama oldukça sık görülen sorunlardır ve bunların hepsi tek başına besin alerjisi anlamına gelmez.
İnek Sütü Alerjisi Nedir?
İnek sütü proteini alerjisi, özellikle bebeklik döneminde karşılaşılan besin alerjilerinden biridir.
Laktoz intoleransıyla aynı hastalık değildir.
İnek sütü alerjisinde bağışıklık sistemi süt proteinlerine reaksiyon gösterirken, laktoz intoleransında laktoz adı verilen süt şekerinin sindirimiyle ilgili bir problem vardır.
İnek sütü alerjisinin belirtileri mekanizmasına göre farklılık gösterebilir.
Ani gelişen reaksiyonlarda;
- Ürtiker
- Şişme
- Kusma
- Solunum belirtileri
görülebilir.
Daha geç gelişen bazı tablolarda ise sindirim sistemi belirtileri ön planda olabilir.
Yumurta Alerjisi Çocuklarda Sık Görülür mü?
Yumurta çocukluk çağında önemli besin alerjenlerinden biridir.
Reaksiyon bazı çocuklarda yumurtanın tüketilmesinden kısa süre sonra;
- Ürtiker
- Şişme
- Kusma
- Öksürük
- Hırıltı
şeklinde ortaya çıkabilir.
Ancak yumurtaya karşı duyarlanma saptanması, çocuğun yumurtanın her formuna mutlaka klinik reaksiyon göstereceği anlamına gelmez.
Örneğin bazı çocuklar iyi pişmiş veya fırınlanmış yumurtayı tolere edebilirken daha az pişmiş formlara reaksiyon gösterebilir.
Bunun değerlendirilmesi evde denenerek değil, çocuğun alerji öyküsüne göre hekim tarafından yapılmalıdır.
Besin Alerjisi Ciltte Nasıl Belirti Verir?
Besin alerjisinde cilt belirtileri özellikle IgE aracılı reaksiyonlarda sık görülür.
Bunlar;
- Ürtiker
- Kaşıntı
- Dudak ve göz çevresinde şişme
- Yüzde kızarma
şeklinde olabilir.
Ancak her egzama alevlenmesi besin alerjisi değildir.
Özellikle atopik dermatiti olan çocuklarda yalnızca egzama bulunduğu için geniş bir besin paneli yaptırmak ve çok sayıda gıdayı kesmek doğru değildir.
Besin Alerjisi Kusma Yapar mı?
Evet.
Özellikle belirli bir besinin alınmasının ardından kısa süre içerisinde tekrarlayan kusma IgE aracılı bir reaksiyonun parçası olabilir.
Bazı non-IgE aracılı besin alerjilerinde de kusma önemli bir belirti olabilir.
Ancak çocuklarda kusmanın enfeksiyon, reflü ve farklı gastrointestinal hastalıklar dahil birçok nedeni bulunduğu için yalnızca kusmaya bakılarak besin alerjisi tanısı konulamaz.
Besin Alerjisi Kanlı Dışkı Yapar mı?
Bazı non-IgE aracılı besin alerjilerinde özellikle bebeklik döneminde dışkıda çizgi veya noktalar şeklinde kan görülebilir.
Ancak bebekte dışkıda kan görülmesinin besin alerjisi dışında başka nedenleri de olabilir.
Bu nedenle bebeğin değerlendirilmesi gerekir.
Besin Alerjisi Anafilaksiye Neden Olabilir mi?
Evet.
IgE aracılı besin alerjisinin en ciddi reaksiyonu anafilaksidir.
Besin alımından sonra;
- Nefes almakta güçlük
- Hırıltı
- Dil veya boğazda şişme
- Ses değişikliği
- Yaygın ürtikerle birlikte solunum veya dolaşım belirtileri
- Tekrarlayan şiddetli kusma
- Baş dönmesi
- Bayılma
- Bilinç değişikliği
ortaya çıkabilir.
Anafilaksi acil tedavi gerektirir.
Anafilaksi riski bulunan çocuklarda aileye belirtileri nasıl tanıyacağı, acil durumda ne yapacağı ve uygun hastalarda adrenalin oto-enjektörünün nasıl kullanılacağı öğretilmelidir.
Besin Alerjisi Tanısı Nasıl Konur?
Besin alerjisinin tanısında en önemli basamak ayrıntılı klinik öyküdür.
Şu sorular özellikle önemlidir:
Hangi besin tüketildi?
Ne kadar tüketildi?
Besin hangi formdaydı?
Belirtiler ne kadar süre sonra başladı?
Hangi belirtiler ortaya çıktı?
Aynı besin daha önce yenmiş miydi?
Aynı reaksiyon tekrarlandı mı?
Çocuk o besini başka zamanlarda sorunsuz tüketebiliyor mu?
Çocukta egzama, astım veya başka alerjik hastalık var mı?
Besin Alerjisi Testi Nasıl Yapılır?
IgE aracılı besin alerjisinden şüphe edildiğinde;
- Deri prik testi
- Kanda besine özgü IgE ölçümü
kullanılabilir.
Bazı seçilmiş durumlarda belirli alerjen proteinlerini değerlendiren komponent bazlı testlerden de yararlanılabilir.
Ancak test sonucu tek başına tanı koydurmaz.
Besin Alerjisi Testinin Pozitif Çıkması Ne Anlama Gelir?
Bir deri testi veya kanda spesifik IgE sonucunun pozitif olması çoğunlukla o besine karşı duyarlanmayı gösterir.
Duyarlanma ile gerçek klinik besin alerjisi aynı şey değildir.
Örneğin çocuk sütü düzenli olarak içiyor ve hiçbir reaksiyon yaşamıyorsa yalnızca bir testin pozitif çıkması her durumda sütün diyetten çıkarılması gerektiği anlamına gelmez.
Bu nedenle güncel besin alerjisi yaklaşımının temel prensiplerinden biri şudur:
Test sonucu, çocuğun klinik öyküsünden bağımsız yorumlanmamalıdır.
Tüm Besinlere Karşı Alerji Paneli Yaptırmak Doğru mu?
Genellikle hayır.
Çocuğun hiç reaksiyon göstermediği çok sayıda besine karşı geniş panel testlerinin yapılması yanlış pozitif sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bunun sonucunda çocuk;
- Süt
- Yumurta
- Buğday
- Fındık
- Yer fıstığı
gibi aslında güvenle tüketebileceği gıdalardan gereksiz yere uzaklaştırılabilir.
Testler klinik öyküde şüphe edilen besinlere yönelik seçilmelidir.
Oral Besin Yükleme Testi Nedir?
Bazı çocuklarda öykü ve alerji testleri tanıyı kesinleştirmek için yeterli olmayabilir.
Bu durumda oral besin yükleme testi uygulanabilir.
Şüpheli besin küçük miktarlardan başlayarak kontrollü ve artan dozlarda çocuğa verilir ve reaksiyon gelişip gelişmediği takip edilir.
Oral besin yükleme testi besin alerjisinin tanısında en önemli yöntemlerden biridir.
Ancak reaksiyon oluşturma riski bulunduğu için evde yapılmamalıdır.
Deneyimli sağlık ekibinin bulunduğu, ciddi reaksiyon gelişmesi durumunda acil müdahale yapılabilecek sağlık ortamında gerçekleştirilmelidir.
Besin Alerjisi Tedavisi Nasıl Yapılır?
Tedavi alerjinin türüne ve çocuğun klinik durumuna göre değişir.
Tanısı doğrulanmış besin alerjisinde temel yaklaşım, sorumlu besinin güvenli şekilde yönetilmesidir.
Bu yalnızca “o besini yememek” anlamına gelmez.
Aileye;
- Hangi besinden kaçınılacağı
- Etiketlerin nasıl okunacağı
- Gizli besin kaynakları
- Çapraz temas riski
- Kazara tüketim halinde ne yapılacağı
anlatılmalıdır.
Anafilaksi riski bulunan çocuklarda yazılı bir acil eylem planı oluşturulmalı ve uygun hastalara adrenalin oto-enjektörü reçete edilmelidir. Güncel EAACI yönetim kılavuzu da doğrulanmış IgE aracılı besin alerjisinde alerjenden kaçınma, diyet danışmanlığı, yazılı tedavi planı ve gerektiğinde adrenalin oto-enjektörü sağlanmasını temel yaklaşım olarak öneriyor.
Besini Diyetten Çıkarmak Zararlı Olabilir mi?
Olabilir.
Özellikle;
- Süt
- Yumurta
- Buğday
- Birden fazla besin grubu
uzun süre diyetten çıkarıldığında çocuğun yeterli protein, enerji, vitamin ve mineral alması zorlaşabilir.
Bu nedenle özellikle birden fazla besin alerjisi olan çocuklarda diyetin büyüme-gelişmeyi destekleyecek biçimde planlanması önemlidir.
Besin Alerjisi Geçer mi?
Alerjinin doğal seyri sorumlu besine ve alerjinin mekanizmasına göre değişir.
Bazı çocuklarda özellikle bebeklik döneminde başlayan süt ve yumurta gibi besin alerjilerinde zaman içerisinde tolerans gelişebilir.
Yer fıstığı, ağaç yemişleri ve bazı diğer besin alerjilerinin devam etme olasılığı daha yüksek olabilir.
Ancak bir besin alerjisinin geçip geçmediği yalnızca çocuğun yaşı üzerinden belirlenmez.
Takip sırasında klinik öykü, testlerdeki değişim ve gerektiğinde kontrollü oral besin yükleme testi birlikte değerlendirilir.
Alerjik Olduğu Besini Çocuğa Evde Az Az Vermeli miyiz?
Hayır.
Tanısı konmuş bir besin alerjisinde çocuğa evde küçük miktarlarda alerjen vererek “alıştırmaya” çalışmak ciddi reaksiyonlara neden olabilir.
Günümüzde bazı besin alerjilerinde oral immünoterapi gibi tedaviler uygulanabilmektedir.
Ancak oral immünoterapi, ailelerin evde kendi başına uygulayabileceği bir yöntem değildir.
Uygun hastanın seçilmesi, tedavi dozlarının belirlenmesi ve reaksiyonların yönetilmesi tıbbi gözetim gerektirir.
Güncel EAACI kılavuzu özellikle çocuk ve ergenlerde yer fıstığı alerjisinde oral immünoterapiyi önerirken, süt ve yumurta alerjisinde de seçilmiş hastalarda değerlendirilmesini öneriyor.
Besin Alerjisi Olan Çocukta Okul ve Kreş Nasıl Yönetilmeli?
Besin alerjisi olan çocuğun;
- Hangi besine alerjisi olduğu
- Reaksiyon belirtileri
- Kazara tüketimde yapılması gerekenler
- Varsa adrenalin oto-enjektörünün nerede bulunduğu ve nasıl kullanılacağı
öğretmen, bakıcı ve çocuğun bakımından sorumlu kişiler tarafından bilinmelidir.
Özellikle ciddi reaksiyon riski olan çocuklarda yazılı acil eylem planı bulunması önemlidir.
Çocuk yaşı ilerledikçe kendi alerjisi konusunda da yaşına uygun şekilde bilgilendirilmelidir.
Besin Alerjisinde Ne Zaman Acile Başvurulmalı?
Bir besinin tüketilmesinden sonra;
- Nefes darlığı
- Hırıltı
- Dil veya boğaz şişmesi
- Ses kısıklığı
- Morarma
- Bayılma
- Bilinç değişikliği
- Hızla ilerleyen çoklu sistem belirtileri
gelişmesi durumunda acil değerlendirme gerekir.
Daha önce anafilaksi tanısı konmuş ve adrenalin oto-enjektörü reçete edilmiş çocuklarda aile, hekim tarafından kendilerine öğretilen acil eylem planını uygulamalıdır.