Çocuklarda Zatürre (Pnömoni)
Çocuğunuz birkaç gündür öksürüyor ve ateşi var. Peki bunun basit bir üst solunum yolu enfeksiyonu mu, bronşit mi yoksa zatürre mi olduğunu nasıl anlayabilirsiniz?
Özellikle hızlı nefes alma, nefes almakta zorlanma, göğüste çekilme veya çocuğun genel durumunda belirgin bozulma öksürük ve ateşe eşlik ediyorsa zatürre açısından değerlendirme gerekir.
Zatürre, tıbbi adıyla pnömoni, akciğer dokusunun enfeksiyonudur. Virüsler ve bakteriler başta olmak üzere farklı mikroorganizmalar zatürreye neden olabilir.
Çocukluk çağında zatürre hafif bir hastalıktan hastanede tedavi gerektiren ciddi bir enfeksiyona kadar farklı şekillerde seyredebilir.
Bu nedenle tanıda yalnızca ateşin derecesine veya öksürüğün şiddetine değil, çocuğun solunumuna ve genel durumuna da dikkat edilir.
Çocuklarda Zatürre Nedir?
Akciğerlerin içerisinde havanın ulaşmasını sağlayan küçük hava kesecikleri bulunur. Zatürrede akciğer dokusunda gelişen enfeksiyon ve inflamasyon, solunumun normal şekilde gerçekleşmesini zorlaştırabilir.
Zatürre;
- Virüslerden
- Bakterilerden
- Daha nadiren mantarlar ve diğer enfeksiyon etkenlerinden
kaynaklanabilir.
Çocuklarda hastalığa neden olan mikroorganizmalar yaşa, çocuğun sağlık durumuna ve içinde bulunulan mevsime göre değişebilir.
Bu nedenle “zatürre oldu, mutlaka şu mikrop neden olmuştur” şeklinde bir yaklaşım doğru değildir.
Çocuklarda Zatürre Belirtileri Nelerdir?
Zatürrenin belirtileri çocuğun yaşına ve enfeksiyonun şiddetine göre değişebilir.
En sık görülebilen belirtiler arasında;
- Ateş
- Öksürük
- Hızlı nefes alma
- Nefes almakta zorlanma
- Göğüs kafesinde solunum sırasında çekilme
- Göğüs ağrısı
- Halsizlik
- İştahsızlık
- Bebeklerde beslenmede azalma
- Bazı çocuklarda karın ağrısı
yer alır.
Küçük çocuklarda zatürre her zaman “çok öksüren çocuk” şeklinde ortaya çıkmayabilir.
Özellikle hızlı solunum, solunum sırasında zorlanma ve beslenmenin bozulması önemli belirtiler olabilir.
Çocuklarda Zatürre Nasıl Anlaşılır?
Zatürre tanısında çocuğun hastalık öyküsü ve muayenesi temel öneme sahiptir.
Çocuk doktoru özellikle;
- Solunum sayısını
- Çocuğun nefes alırken zorlanıp zorlanmadığını
- Göğüste çekilme olup olmadığını
- Akciğer seslerini
- Oksijen düzeyini
- Ateş ve diğer belirtilerin seyrini
- Çocuğun genel durumunu
değerlendirir.
Hızlı solunum, özellikle küçük çocuklarda zatürre açısından önemli klinik bulgulardan biridir.
Ancak çocuğun solunum sayısı yaşına göre değerlendirilmelidir. Bebeklerin normal solunum sayısı büyük çocuklardan daha yüksektir.
Bu nedenle ailelerin yalnızca internette buldukları bir sayı üzerinden zatürre tanısı koymaya çalışması doğru değildir.
Çocuklarda Zatürre ile Soğuk Algınlığı Nasıl Ayırt Edilir?
Basit bir üst solunum yolu enfeksiyonunda;
- Burun akıntısı
- Burun tıkanıklığı
- Boğaz ağrısı
- Hafif öksürük
daha ön planda olabilir.
Zatürrede ise özellikle;
- Öksürüğün yanında hızlı veya zor nefes alma
- Çocuğun solunumunda belirgin değişiklik
- Göğüste çekilme
- Genel durumda bozulma
- Yüksek veya devam eden ateş
daha fazla dikkat çeker.
Bununla birlikte yalnızca belirtilere bakarak evde kesin ayrım yapmak her zaman mümkün değildir.
Ateş Olmadan Zatürre Olur mu?
Evet.
Ateş zatürrenin sık görülen belirtilerinden biridir ancak her zatürrede mutlaka ateş olmak zorunda değildir.
Özellikle küçük bebeklerde, bazı viral enfeksiyonlarda veya bağışıklık sistemiyle ilgili özel durumlarda klinik tablo farklı olabilir.
Bu nedenle ateşin olmaması tek başına zatürreyi dışlamaz.
Çocuklarda Zatürre Viral mi Bakteriyel mi?
Çocukluk çağında zatürre hem virüslerden hem bakterilerden kaynaklanabilir.
Özellikle küçük çocuklarda viral nedenler önemli bir yer tutar.
RSV, influenza ve diğer solunum yolu virüsleri pnömoniye neden olabilir.
Bakteriyel zatürrede ise Streptococcus pneumoniae önemli etkenlerden biridir.
Ancak viral ve bakteriyel zatürrenin belirtileri birbirine benzeyebilir.
Bu ayrım her zaman yalnızca;
- Ateşin yüksekliğine
- Öksürüğün şekline
- Akciğer seslerine
bakılarak kesin biçimde yapılamaz.
Çocuğun yaşı, klinik seyri, muayene bulguları ve gerekli durumlarda yapılan incelemeler birlikte değerlendirilir.
Çocuklarda Zatürre Tanısı Nasıl Konur?
Zatürre tanısı öncelikle klinik değerlendirmeyle konur.
Çocuğun öksürüğü, ateşi, solunum şekli ve genel durumu değerlendirilir ve akciğerleri dinlenir.
Gerekli durumlarda;
- Pulse oksimetre ile kandaki oksijen düzeyi
- Akciğer grafisi
- Kan tetkikleri
- Bazı mikrobiyolojik testler
istenebilir.
Ancak her zatürre şüphesi olan çocuğa aynı tetkiklerin yapılması gerekmez.
Zatürre Tanısı İçin Akciğer Filmi Şart mı?
Hayır.
Özellikle hafif seyreden ve ayaktan takip edilebilecek çocuklarda zatürre tanısı için her zaman akciğer grafisi gerekli değildir.
Akciğer grafisi;
- Tanının belirsiz olduğu
- Hastalığın ağır seyrettiği
- Oksijen düşüklüğünün bulunduğu
- Komplikasyon düşünüldüğü
- Tedaviye beklenen yanıtın alınmadığı
durumlarda daha fazla önem kazanabilir.
Bu nedenle “zatürre varsa filmde mutlaka görülmelidir” veya “film çekilmeden zatürre tanısı konulamaz” şeklindeki iki yaklaşım da doğru değildir.
Çocuklarda Zatürre Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi zatürrenin nedenine, çocuğun yaşına, hastalığın şiddetine ve eşlik eden sağlık sorunlarına göre belirlenir.
Bakteriyel Zatürrede
Bakteriyel pnömoni düşünülen çocuklarda antibiyotik tedavisi gerekebilir.
Hafif ve genel durumu iyi olan çocukların önemli bir bölümü uygun oral antibiyotik ve yakın takip ile evde tedavi edilebilir.
Kullanılacak antibiyotik, dozu ve tedavi süresi çocuk doktoru tarafından belirlenmelidir.
Viral Zatürrede
Viral zatürrede antibiyotik virüsü tedavi etmez.
Tedavi çoğunlukla;
- Yeterli sıvı alınması
- Ateş ve ağrının kontrolü
- Solunumun takip edilmesi
- Gerekli durumlarda oksijen ve diğer destek tedavileri
üzerine kuruludur.
Bazı özel viral enfeksiyonlarda, çocuğun yaşı ve risk durumuna göre antiviral tedavi gündeme gelebilir.
Her Zatürrede Antibiyotik Kullanılır mı?
Hayır.
Zatürre yalnızca bakterilerin neden olduğu bir hastalık değildir.
Virüslerin neden olduğu pnömonilerde antibiyotiklerin tedavi edici etkisi bulunmaz.
Ancak özellikle küçük çocuklarda etkeni klinik olarak kesin şekilde belirlemek her zaman mümkün olmayabilir.
Bu nedenle antibiyotik kararı çocuğun yaşı, klinik tablosu ve bakteriyel enfeksiyon olasılığı değerlendirilerek hekim tarafından verilmelidir.
Çocuklarda Zatürre Evde Tedavi Edilebilir mi?
Evet, bazı çocuklar evde tedavi edilebilir.
Genel durumu iyi, yeterli sıvı alabilen, oksijen düzeyi uygun olan ve ağır solunum sıkıntısı bulunmayan çocuklar hekim değerlendirmesi sonrasında ayaktan takip edilebilir.
Ancak çocuğun yakından izlenmesi önemlidir.
Çocuğun solunumu kötüleşir, sıvı alımı azalır veya genel durumu bozulursa yeniden değerlendirilmelidir.
Çocuklarda Zatürrede Ne Zaman Hastaneye Yatış Gerekebilir?
Her zatürre hastaneye yatış gerektirmez.
Ancak;
- Belirgin solunum sıkıntısı
- Kandaki oksijen düzeyinde düşüklük
- Sıvı alamama veya beslenememe
- Genel durumda ciddi bozulma
- Bilinç değişikliği
- Çok küçük yaş
- Önemli bir kronik hastalığın bulunması
- Ayaktan tedavinin güvenli biçimde sürdürülememesi
- Zatürreye bağlı komplikasyon gelişmesi
gibi durumlarda hastanede takip gerekebilir.
Çocuklarda Zatürrede Oksijen Düşüklüğü Nasıl Anlaşılır?
Kandaki oksijen düzeyi sağlık kuruluşlarında pulse oksimetre adı verilen cihazla ölçülebilir.
Ancak bazı klinik belirtiler de oksijen düşüklüğü veya ciddi solunum sıkıntısını düşündürebilir.
Bunlar;
- Çok hızlı soluma
- Burun kanatlarının solunuma katılması
- İnleme
- Göğüste belirgin çekilme
- Dudaklarda veya ciltte morarma
- Çocuğun aşırı halsiz veya uykuya eğilimli olması
gibi bulgulardır.
Özellikle morarma veya ciddi solunum güçlüğü acil değerlendirme gerektirir.
Zatürre Tedavisi Başlandıktan Sonra Ne Zaman İyileşme Beklenir?
Uygun tedavi başlandıktan sonra çocuğun ateşi, genel durumu ve solunum belirtilerinde zaman içerisinde düzelme beklenir.
Öksürüğün tamamen ortadan kalkması ise diğer belirtilerden daha uzun sürebilir.
Tedaviye rağmen çocuğun;
- Ateşi devam ediyorsa
- Solunumu kötüleşiyorsa
- Genel durumu düzelmiyorsa
- Yeni belirtiler ortaya çıkıyorsa
yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Çocuklarda Zatürre Tekrarlar mı?
Evet, bir çocuk yaşamının farklı dönemlerinde birden fazla kez zatürre geçirebilir.
Tek bir kez zatürre geçirmek çoğu zaman altta yatan özel bir hastalık olduğu anlamına gelmez.
Ancak tekrarlayan zatürreler ayrıca değerlendirilmelidir.
Özellikle akciğerin aynı bölgesinde tekrar eden veya olağandışı sıklıkta gelişen pnömonilerde altta yatan nedenlerin araştırılması gerekebilir.
Çocuklarda Tekrarlayan Zatürre Neden Olur?
Tekrarlayan zatürrede tek bir neden yoktur.
Bazı çocuklarda;
- Astım veya hava yolu hastalıkları
- Yabancı cisim aspirasyonu
- Reflü ve aspirasyon
- Bağışıklık sistemi hastalıkları
- Kistik fibroz
- Doğuştan solunum yolu veya akciğer anomalileri
- Bazı nöromüsküler hastalıklar
gibi durumların araştırılması gerekebilir.
Burada önemli olan yalnızca “kaç kez zatürre oldu?” sorusu değildir.
Zatürrenin aynı bölgede mi tekrar ettiği, aralarda akciğer bulgularının tamamen düzelip düzelmediği ve çocuğun başka hangi belirtilerinin olduğu da değerlendirilir.
Zatürre Tamamen İyileşmezse Ne Yapılmalı?
Çocuk uygun tedaviye rağmen beklenen şekilde düzelmiyorsa;
- Tanı
- Enfeksiyona neden olan etken
- Tedavinin uygunluğu
- Komplikasyon gelişip gelişmediği
- Altta yatan başka bir hastalık bulunup bulunmadığı
yeniden değerlendirilmelidir.
Özellikle tekrarlayan veya iyileşmeyen pnömoniler “normalde çocuklar sık hastalanır” düşüncesiyle geçiştirilmemelidir.
Çocuklarda Zatürreden Nasıl Korunulur?
Çocukluk çağında zatürre riskini tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir ancak bazı önlemler riski önemli ölçüde azaltabilir.
Bunların başında;
- Çocuğun yaşına uygun aşılarının tamamlanması
- El hijyenine dikkat edilmesi
- Sigara dumanından korunması
- Dengeli ve yeterli beslenmesi
- Bebeklik döneminde uygun beslenmenin desteklenmesi
- Kronik hastalıklarının düzenli takip edilmesi
gelir.
Pnömokok, Haemophilus influenzae tip b (Hib), boğmaca, kızamık ve influenza gibi hastalıklara karşı yapılan aşılar farklı mekanizmalarla bazı zatürrelerin ve ciddi solunum yolu enfeksiyonlarının önlenmesine katkıda bulunur.
Sigara Dumanı Çocuklarda Zatürre Riskini Artırır mı?
Evet.
Çocuğun sigara dumanına maruz kalması solunum yolu sağlığını olumsuz etkiler ve alt solunum yolu enfeksiyonlarının riskini artırabilir.
Bu nedenle çocuğun bulunduğu ev ve araç gibi kapalı alanlarda sigara içilmemesi gerekir.
Çocuğum Zatürre Olduysa Sonrasında Nelere Dikkat Etmeliyim?
Çocuğun;
- Ateşinin seyri
- Solunumunun rahatlayıp rahatlamadığı
- Sıvı ve besin alımı
- Aktivite düzeyi
- İlaçların düzenli kullanımı
takip edilmelidir.
Çocuğun enerjisinin ve iştahının tamamen eski haline dönmesi zaman alabilir.
Ancak iyileşme başladıktan sonra yeniden yüksek ateş gelişmesi veya solunum sıkıntısının artması yeniden değerlendirme gerektirir.